Hơn hai thập kỷ làm việc trong mảng thẩm định dự án, quản lý quỹ, đầu tư cổ phần chưa đại chúng (Private Equity – PE) và tư vấn M&A đã mang đến cho ông Võ Sáng Xuân Vinh, CFA cơ hội tiếp xúc với nhiều quyết định đầu tư và phân bổ vốn quan trọng. Nhưng chính khi đã có một nền tảng chuyên môn dày dặn, ông vẫn giữ cho mình sự tò mò, tinh thần học hỏi và sẵn sàng nhìn lại những điều tưởng chừng như đã quá quen thuộc.
Ông từng đảm nhiệm các vai trò như Trưởng đại diện Quỹ PE Aureos Capital tại Việt Nam, Tổng Giám đốc Công ty Quản lý Quỹ Sài Gòn và là thành viên sáng lập kiêm điều hành công ty tư vấn M&A Bluewave. Hiện ông là thành viên sáng lập chịu trách nhiệm vận hành Vietnam Investment Nurturing Hub, đồng thời là thành viên Ban Đại diện Nhà đầu tư của ba quỹ mở Manulife và giữ vai trò Chủ tịch Ban Điều hành của Cộng đồng CFA Việt Nam. Ông là một trong những người có Chứng chỉ CFA đầu tiên tại Việt Nam.
Một lý lịch nghề nghiệp như vậy hoàn toàn có thể tạo lợi thế tự nhiên trong phòng họp hội đồng quản trị (HĐQT). Nhưng chính vì đã đi đủ xa trong nghề, câu hỏi quan trọng không còn chỉ là “ông đã đạt được gì”, mà là “vì sao vẫn chọn quay lại vị trí của người học”.
Trong cuộc trao đổi của VNICG với ông Võ Sáng Xuân Vinh, câu hỏi này mở ra một vấn đề rộng hơn: Kinh nghiệm, chuyên môn tài chính dày dặn cần được chuyển hóa như thế nào để trở thành năng lực nhận định, chất vấn, giám sát và đóng góp vào các quyết định chiến lược ở cấp HĐQT?
Người làm tài chính thường có lợi thế lớn khi bước vào HĐQT. Vì sao lợi thế ấy vẫn chưa đủ?
Người làm tài chính có khả năng hiểu thấu tình hình doanh nghiệp thông qua việc đọc hiểu báo cáo tài chính, đánh giá hiệu quả hoạt động và sử dụng vốn, cũng như phát hiện những biến động tài chính và kinh doanh mà người khác có thể bỏ qua. Nhưng HĐQT không chỉ cần chuyên gia về tài chính để đọc, xác nhận báo cáo đã được tính đúng và đủ, rồi sau đó cho nhận xét về sức khỏe tài chính của doanh nghiệp.
HĐQT cần người hiểu con số đó được tạo ra từ giả định nào, phản ánh lợi ích của ai, rủi ro đang nằm ở đâu và quyết định hôm nay sẽ “cột” doanh nghiệp vào những nghĩa vụ gì trong tương lai.
Chuyên môn giúp chúng ta nhìn thấy tín hiệu. Năng lực HĐQT quyết định chúng ta sẽ làm gì với tín hiệu ấy: yêu cầu giải trình, bổ sung bằng chứng thuyết phục, điều chỉnh phương án, đặt thêm điều kiện hay dừng một quyết định trước khi mọi thứ quá muộn. Khác biệt nằm ở đó.
Vậy “phân tích tài chính” và “nhận định tài chính chiến lược ở cấp HĐQT” khác nhau như thế nào?
Phân tích tài chính thường đi tìm câu trả lời: doanh thu tăng bao nhiêu, biên lợi nhuận thay đổi thế nào, đòn bẩy đang ở mức nào, dòng tiền có bền vững không.
Nhận định tài chính chiến lược (Strategic Financial Judgement) ở cấp HĐQT đi xa hơn: kết quả này được tạo ra bằng chất lượng tăng trưởng nào? Ban Điều hành đang dựa trên những giả định gì? Lợi nhuận có đang được đánh đổi bằng rủi ro thanh khoản, suy giảm năng lực dài hạn hoặc dẫn đến các nghĩa vụ tiềm tàng trong tương lai? Nếu tình huống xấu xảy ra, doanh nghiệp còn có thể làm gì được?
HĐQT không thay CFO lập báo cáo hay thay CEO xây kế hoạch. HĐQT phải đủ năng lực để nhận định về logic và giả định của kế hoạch, nhận diện được điều báo cáo tài chính chưa nói ra và bảo đảm vốn chỉ được cam kết sau khi những rủi ro trọng yếu đã được nhìn thấy và cân đối với lợi ích thu được trong dài hạn.
Từ thẩm định dự án hạ tầng đến đầu tư PE, quản lý quỹ và tư vấn M&A, điều gì đã thay đổi nhiều nhất trong cách ông nhìn một quyết định tài chính?
Khi làm thẩm định, câu hỏi thường là dự án có khả thi không, dòng tiền có đủ trả nợ không và những rủi ro là gì, ở mức độ nào. Khi chuyển sang PE và M&A, góc nhìn phải rộng hơn: ai kiểm soát doanh nghiệp, giá trị nằm ở đâu và sẽ được tạo ra hay tăng thêm bằng cách nào, quyền lợi giữa các bên có thật sự đồng hướng hay không và lộ trình thoái vốn nằm ở đâu.
Đến khi đại diện cho nhà đầu tư, tôi càng thấy một con số không bao giờ đứng riêng lẻ một mình. Phía sau nó là chiến lược, năng lực thực thi, hệ thống kiểm soát, tâm lý và hành vi của con người, và đôi khi là xung đột lợi ích rõ ràng hoặc ẩn giấu. Người làm tài chính trưởng thành không phải vì ngày càng tính nhanh hơn. Họ trưởng thành vì biết một mô hình tài chính dù nhìn chuẩn nhưng vẫn chưa đủ để đặt niềm tin.
Với người có nền tảng tài chính sâu, khi muốn phát triển lên HĐQT thì cần thay đổi những gì?
Điểm đầu tiên là không được tin rằng chuyên môn tốt sẽ tự động tạo ra ảnh hưởng. Trong các cuộc họp HĐQT, một cảnh báo đúng về rủi ro tài chính nhưng không được chuyển thành câu hỏi rõ ràng, không gắn với trách nhiệm chất vấn của HĐQT, cũng không dẫn đến yêu cầu Ban Điều hành phải giải trình hoặc cung cấp thông tin cụ thể thì vẫn có thể bị bỏ qua. Và rồi từ đó rủi ro sẽ chuyển thành sự kiện vi phạm.
Điểm thứ hai là không nên chỉ nhìn vấn đề qua lăng kính tài chính. Một quyết định đầu tư vào dự án có thể bị chi phối do lợi nhuận rất hấp dẫn. Nhưng dự án có thể yếu về đạo đức, thiếu tuân thủ pháp lý, có năng lực thực thi kém hoặc không phù hợp với chiến lược của doanh nghiệp.
Điểm thay đổi thứ ba là nếp hành xử của chuyên gia. Người giỏi tài chính sẽ thường nghĩ đến giải pháp tài chính. Nhưng ở cấp HĐQT, giá trị đôi khi nằm ở khả năng gắn Ban Điều hành vào trách nhiệm làm rõ vấn đề và tìm kiếm giải pháp của họ, xét ở nhiều khía cạnh khác nhau chứ không chỉ là tài chính.
Người xuất thân tài chính cần học thêm điều gì ngoài tài chính?
Tài chính cho chúng ta một lăng kính mạnh, nhưng HĐQT phải đưa ra quyết định dưới nhiều lăng kính cùng lúc.
Nguyên tắc quản trị giúp phân biệt quyền sở hữu, quyền quản trị và quyền điều hành. Pháp lý và đạo đức giúp nhận diện ranh giới giữa “có thể thực hiện” và “có nên quyết định”. Quản trị rủi ro và kiểm soát nội bộ giúp đánh giá doanh nghiệp có đủ cơ chế để bảo vệ quyết định hay không. Tư duy kinh doanh đặt con số trở lại trong mô hình tạo giá trị. Năng lực lãnh đạo giúp một ý kiến chuyên môn trở thành đóng góp có trách nhiệm.
Người làm tài chính phải biết phát huy chuyên môn của mình. Muốn vậy, họ cần đặt chuyên môn ấy vào một hệ thống quy chiếu rộng hơn, giúp họ nhận ra khi nào góc nhìn tài chính chưa đủ và cần xem xét vấn đề từ nhiều góc độ chuyên môn khác.
Điều ông muốn gửi gắm khi chia sẻ về năng lực nhận định tài chính chiến lược cho các thành viên HĐQT là gì?
Chia sẻ về năng lực nhận định tài chính chiến lược là cách tôi đóng góp phần chuyên môn mà mình đã trải qua nhiều năm làm nghề. Trải nghiệm nhiều năm ngồi ở vị trí đại diện nhà đầu tư hoặc làm việc cho các quỹ, nơi mỗi quyết định đầu tư đều gắn với tiền thật, rủi ro thật và trách nhiệm giải trình, đã cho tôi một bài học rất rõ: con số chỉ có ý nghĩa khi nó được đặt trong đúng bối cảnh quản trị, môi trường kinh doanh và cả bộ máy những con người đứng sau.
Trong quá trình làm nghề đầu tư, tôi từng đọc và rà soát những mô hình tài chính rất chuẩn mực nhưng vẫn không được thuyết phục và phải ra quyết định dừng dự án, chỉ vì những giả định hoặc yếu tố dẫn động chủ chốt (key driver) chưa được kiểm chứng, hoặc do các rủi ro quản trị và con người chưa được phản ánh đầy đủ. Ngược lại, cũng có những thương vụ hiệu quả tài chính không hấp dẫn lắm, nhưng lại được phê duyệt và thông qua nhờ yếu tố con người, động lực và khả năng thực thi được đánh giá là phù hợp, tạo ra giá trị dài hạn cho doanh nghiệp.
Chính những trải nghiệm đó khiến tôi hiểu rằng nhận định tài chính chiến lược ở cấp HĐQT không chỉ là năng lực đọc hiểu báo cáo, mà là khả năng nhìn xuyên thấu qua các con số trong báo cáo để thấy được gốc rễ ban đầu và tác động của các con số này, từ đó mới có thể giúp ra quyết định có lợi nhất cho doanh nghiệp và cổ đông.
Nếu gửi một thông điệp đến những người đang đứng trước bước chuyển từ Giám đốc Tài chính (CFO), Giám đốc Đầu tư (CIO), kiểm toán viên hoặc nhà quản lý quỹ sang HĐQT, ông sẽ nói gì?
Đừng vội hỏi kinh nghiệm tài chính của mình đã đủ để ngồi ghế HĐQT hay chưa.
Hãy hỏi: Chuyên môn tài chính hiện tại có thể chuyển hóa thành năng lực nhận định ở tầm chiến lược, giám sát và tạo ảnh hưởng ở cấp HĐQT chưa?
Một chứng chỉ chuyên ngành có thể xác nhận chúng ta đã có chuyên môn sâu trong nghề. Một lịch sử thương vụ có thể chứng minh chúng ta từng xử lý những giao dịch M&A phức tạp. Nhưng khi bước vào HĐQT, giá trị cuối cùng vẫn nằm ở vai trò và trách nhiệm của chúng ta đối với quyết định chung ảnh hưởng đến lợi ích dài hạn của doanh nghiệp và cổ đông.
Năng lực nhận định chiến lược ở cấp lãnh đạo không được chứng minh bằng việc chúng ta luôn là người biết nhiều nhất trong phòng về một khía cạnh nào đó. Nó được chứng minh bằng khả năng tiếp tục học, giải trình chất vấn, và cập nhật cách nhìn trước khi thực tế buộc mình phải trả giá.
Con số luôn biết nói khi đặt đúng vào bối cảnh. Trách nhiệm HĐQT đòi hỏi chúng ta phải nhận ra được điều các con số tài chính đang nói trước khi cái giá của một quyết định sai xuất hiện trên báo cáo của những năm sau.
Thưa ông, với kinh nghiệm đại diện nhà đầu tư, quản lý quỹ, kinh qua nhiều giao dịch đầu tư và M&A, lại thuộc thế hệ CFA Charterholder đầu tiên tại Việt Nam, vì sao ông vẫn chọn tham gia một chương trình đào tạo thành viên HĐQT độc lập với tâm thế của người mới?
Có lẽ chính vì đã đi đủ lâu trong nghề, tôi càng hiểu rằng kinh nghiệm vừa tạo ra năng lực, vừa có thể tạo ra sức ỳ hoặc định kiến.
Do vậy, tôi tham gia chương trình không phải vì thiếu kinh nghiệm hoặc kiến thức, kỹ năng. Ngược lại, tôi muốn đặt chính kinh nghiệm, kỹ năng tài chính của mình vào hệ quy chiếu rộng hơn của HĐQT, để nâng những gì mình đã biết, đã làm lên một tầm mới, đặt trong một bối cảnh mới, với tác động đa chiều về quản trị, quản lý, con người và xã hội.
Bước vào một chương trình với tâm thế của người học không có nghĩa là phủ nhận điều mình đã biết, mà là học cách đặt “cái tôi” sang một bên để biết lắng nghe, tiếp nhận phản biện, mở rộng góc nhìn và học hỏi các anh chị em đồng nghiệp khác.
Một không gian học tập có giá trị không phải vì trong phòng có một người biết sâu về một chủ đề nào đó. Nó có giá trị khi mỗi người mang đến một phần hiểu biết đủ sâu, và quan trọng hơn, sẵn sàng để phần hiểu biết đó được thử thách bởi những góc nhìn khác. Giống như cách một quyết định đầu tư tốt luôn được mài giũa qua nhiều lớp phản biện trước khi được “bật đèn xanh”.
Có lẽ đây cũng chính là điểm gặp nhau giữa kinh nghiệm nghề nghiệp và năng lực HĐQT: kinh nghiệm tạo ra nền tảng, nhưng khả năng tiếp tục học hỏi, chất vấn chính những giả định của mình và tiếp nhận những góc nhìn khác mới giúp nền tảng ấy tiếp tục tạo ra giá trị trong một vai trò mới.
VNICG trân trọng cảm ơn ông Võ Sáng Xuân Vinh, CFA về những chia sẻ và góc nhìn từ thực tiễn nghề nghiệp.
———————————
VNICG – KIẾN TẠO CHUẨN MỰC, NÂNG TẦM QUẢN TRỊ
☎️ Hotline: +84 964 089 070
🌐 Website: vnicg.vn
✉️ Email: admin@vnicg.vn
